Çocuk Edebiyatında Metafor Kullanımı ve Pedagojik Filtre

Yazar: Zeynep Eyüpoğlu Alan

Editör: Nefise Dilvin Sığırcıoğlu

Çocuk ve ergenlerle uzun süredir bireysel görüşmeler yapıyorum. Birkaç yıl önce  yaşadığı travmatik olay sebebiyle danışmanlık sürecini yürüttüğüm  birisi vardı. Yaralandığını söylemişti fakat kendini açma ve duygularını paylaşma konusunda isteksizdi. Ona psikolojik yaralanmanın en az fiziksel yaralanma kadar bize acı verebileceğini söyledim. Bazı yaraların kendi kendine iyileştiğini ama bazı yaralara pansuman yapmanın, tentürdiyot dökmenin, temizlemenin   ya da kanamayı durdurmanın   yaranın iltihaplanmasını önleyebileceğini anlattım. İzin verirse yarasını pansuman etmeye yardım edebileceğimi söyledim. Bakışlarını yerden kaldırdığı ilk andı. “Yaralanma” kavramı zihninde somutlaşmış ve neye ihtiyacı olduğunu fark etmişti.

Çocukların kaygı, korku, öfke, utanç, hayal kırıklığı, depresyon, yas veya kıskançlık gibi soyut olan duyguları anlamlandırması ve bu durumlarla baş etmesi oldukça zor. Fakat olumsuz yaşantı, duygu ve travmalarda psikolojik sağaltım için elbette çeşitli yöntemler de var. Bireysel görüşmeler, grup seansları, psikolojideki ekollerin uygulamaları, hobiler, sanat, spor ve daha nicesi. Çocuk edebiyatındaki terapötik hikâyelerin de iyileştirici güç olduğu konusunda öyle sanıyorum ki hemfikiriz.

Tedavi edici öyküler çocukların karşılaştıkları olumsuz durumlar karşısında kendini nasıl koruyacağını ve baş edeceğini   gösteren iyileştirici metinlerdir. Fakat burada bir mücevher ustası hassasiyetinde kelimeleri parlatıp dizmemiz gerek. Fiziksel ve psikolojik hazır bulunuşluğu önemsememe, anlam karmaşasına sebep olan yaş seviyesine uygun olmayan kavramlar kullanma, mesaj kaygısı gütme, parmak sallayarak öğretmeye çalışma, didaktik bir dil gibi yöntemler pansuman etmekten ziyade yarada daha büyük yarıklar açılmasına ve enfekte riskinin artmasına sebep olabilir.

Çocuk edebiyatında gerek terapötik gerekse kurmaca öykülerde soyut kavramları daha somut hâle getirmek ilk dikkat etmemiz gereken yer olabilir. Terapi seanslarında kullandığımız “metafor oluşturma” ise bir konunun somutlaştırılmasında biçilmiş kaftandır diyebiliriz. Metafor, bir deneyimden yola çıkarak başka bir deneyimi anlatmak için kullandığımız bir yöntemdir.  Üst kısımda psikolojik yaralanmayı bir fiziksel yaralanma üzerinden aktarmamız gibi. Psikolojik yaralanma dediğimizde aklımıza ilk aynı şey gelmeyebilir ama fiziksel bir kanama ya da yaralanma mutlaka yaşamışızdır. Acısı bize tanıdıktır. Dolayısıyla zihnimizde belirmesi çok daha kolay ve anlaşılır olacaktır.

Cezve Çocuk ile hazırladığımız” Çocuklar İçin Psikoloji/ Ben de Küçükken” serisi üzerinden inceleyelim.  Örneğin, korkularla baş etmeyi aktarmak için Işılay karakterimizin yanına bir de “Korku” isimli sevimli bir canavar oluşturduk. İki yakın arkadaş gibi gün içinde çeşitli maceralar yaşadılar.  Korku, bazen bir trafik polisi olup Işılay’ı korudu bazen de gece kabuslarından sonra onu uyutmadı. Yaşadıkları bu olaylarda Korku’nun verdiği tepkileri görmek Işılay’ın bu duyguyu tanımasına ve baş etmesine fayda sağladı.         

Çocuklar duygu ve düşüncelerini her zaman dile dökmeyebilir. Fakat metaforik açıdan zengin öyküler, dumanla kaplı bir odada okura bir pencere açmak gibidir.